Recensie: Ivanov, roman door Hannah Bervoets

Een intrigerende roman, uitermate boeiend geschreven en met interessante thema’s. Echt zo’n boek waarvan je de laatste bladzijde graag uit wil stellen, maar ook niet kunt wachten om te weten hoe de vork in de steel zit. Ook een heel goed doordachte roman, met een sterke opbouw waarbij allerlei lijntje uitgezet worden en niet blijven liggen. Misschien zelfs iets te doordacht. Een recensie zonder spoilers door Nicole des Bouvrie.

Lees verder Recensie: Ivanov, roman door Hannah Bervoets

Advertenties

Recensie: Jij zegt het – Connie Palmen

Het meest recente boek van Connie Palmen: Een roman, een vertelling, over de beroemde liefdesrelatie tussen het dichtersduo Sylvia Plath en Ted Hughes. Een liefde die voor altijd is getekend door de zelfmoord van Plath.

Het meest recente boek van Connie Palmen (Prometheus, 2015) heeft voor redelijk wat ophef gezorgd. Een roman, een vertelling, over de beroemde liefdesrelatie tussen het dichtersduo Sylvia Plath en Ted Hughes. Een liefde die voor altijd is getekend door de zelfmoord van Plath.

Plath liet Ted Hughes en haar twee kleine kinderen achter, en de media indertijd smulden er van. Nog steeds wordt Plath vereerd door vrijgevochten vrouwen. Hughes werd afgeschilderd als de boeman, die de feministe en dichteres Plath van de mogelijkheid tot leven beroofde. Hij was degene die vreemd ging, die zijn vrouw achterliet om te zorgen voor de kinderen. Het boek van Palmen is een terugblik van Hughes. Een terugblik op zijn tijd met Plath. Een bijzonder boek, dat een uitgebreide reflectie oproept.  Lees verder Recensie: Jij zegt het – Connie Palmen

Hedendaagse recensie: Het maatschappelijk verdrag

Eens te meer wordt onze samenleving opgeschrikt door wandaden die de menselijkheid van alle mensen lijkt te vergeten. We worden in beslag genomen door een debat dat in economische termen over vluchtelingen praat, terwijl ontelbare lijken in de Middellandse Zee drijven. Tijd voor een heroverweging. Een recensie als kritiek op deze tijd als oproep tot een bekrachtiging van een ieders vrijheid.  Lees verder Hedendaagse recensie: Het maatschappelijk verdrag

Recensie: Ketters van Ayaan Hirsi Ali

Ayaan Hirsi Ali schreef al eerder boeken over de Islam, over haar ervaringen binnen en buiten de Islam, en betaalde daarvoor een hoge prijs: doodsbedreigingen zijn haar niet vreemd. Nu treedt ze weer naar buiten. Zie hier het eerdere artikel over het verschijnen van een “pleidooi voor een hervorming van de islam”.

Skeptisch

Ik moet zeggen dat ik zeer skeptisch begon te lezen. Dat kwam voornamelijk door wat ze op de eerste bladzijdes schreef – dat het zien van de Arabische Lente (die revolutie / opstand / verandering in Egypte in 2010-2011) Hirsi Ali er toe bracht haar mening over moslims te herzien. Ze had eerst niet gedacht dat ze ooit zouden veranderen, maar het zien van de Arabische Lente veranderde haar: sommige moslims wilden weldegelijk verandering.

Dat lijkt nogal een zeer oppervlakkige manier van betogen. Maar gaanderweg het boek begon ik steeds meer het doel en de beweegreden voor het schrijven van dit boek te begrijpen. De kern daarvan ligt in het onderscheid tussen ketter en afvallige.

Ketter of afvallige?

Een afvallige is iemand die eerder het geloof omarmde maar dit geloof later afzweert of de eer van dat geloof kwaad aandoet. In het islamitische recht staat hier de doodstraf op. Het voortbestaan van het geloof, de gemeenschap van ware gelovigen is nu eenmaal belangrijker dan de eenlingen die zich hier tegen willen verzetten en het kwaad willen doen.

Een ketter is iemand die aan wil zetten tot een hervorming van binnenuit. Zoals Hirsi Ali zegt: “Bij religieuze hervormingen krijgt de term altijd een omgekeerde betekenis: de ketter van vandaag is de hervormer van morgen…” (p.38) In plaats van zich terug te trekken uit het debat, en daarmee de overwinning weg te geven aan de groep moslims die een politieke Medina-definitie van de Islam aanhangen waarbij teruggaan naar de tijd van de Profeet centraal staat, vraagt ze om gezien te worden als een ketter. Als een hervormer die naar de basis van de Islam kijkt om te zien waar de problemen liggen. Ze pleit voor de mogelijkheid van de rede. Want wanneer de Islam werkelijk goed is, waarom is het gebruik van de rede dan volgens de Medina-moslims zo gevaarlijk?

Probleem van de moderniteit

Ten grondslag van de vijf punten die hervormd moeten worden volgens Hirsi Ali ligt het probleem van de moderniteit. Een liberale moslim, een gematigde Mekka-moslim voor wie de islam gaat om een innerlijke houding, komt in aanraking met de moderne wereld en heeft dan te maken met een cognitieve dissonantie – hoe verenig je dat allerlei technologische en medische ontwikkelingen zijn gedaan door mensen die vanuit geloofsopzicht niet deugen? Volgens Hirsi Ali zijn er twee reacties: je terugtrekken in een cocon en je veilig voelen in je eigen wereldje. Maar dat werkte voor een eerste generatie moslim-immigranten in het westen, de tweede generatie lukt dat niet. Waardoor ze ofwel de islam opgeven, ofwel Medina-moslim worden: het vestigen van een politiek en sociaal geheel waarbij de Islam de wetten en morele waarden aangeeft.

Het alternatief: Hervorming

Volgens Hirsi Ali is er nog een derde mogelijkheid, die echter nog nooit heeft plaatsgevonden maar waarvoor volgens haar de tijd nu wel rijp is: hervorming van de islam. Het gaat te ver om samen te vatten welke punten ze aan wil pakken, en dat zou ook afdoen aan het werk dat ze heeft geschreven. In weinig woorden stuurt ze regelrecht aan op de kern van geloof die momenteel extremisme mogelijk maakt, die in de Medina-opvatting van de islam verankerd ligt.

Het mooie is dat Hirsi Ali daarmee niet direct de Islam in zijn geheel verwerpt, ze ziet de mogelijkheid en de kracht van het geloof dat er ook is. Maar om dat geloof zijn kracht te geven, moet het ontdaan worden van allerlei historische zaken die in de loop van de tijd met de islam zijn vermengd: bijvoorbeeld de Arabische tribale gewoontes.

Zeker een aanrader dus. Ook voor een niet-moslim, omdat het inzichten geeft in spanningen en historische processen die zeer verhelderend zijn.

Over het boek:

Ketters – Pleidooi voor hervorming van de Islam
Ayaan Hirsi Ali
Uitgeverij Atlas Cntact, 2015.

Afbeelding: siaronj via Compfight cc.

Eerder gepubliceerd op Zinweb.nl.

Recensie: Berlijn 1989-2009

Cees Nooteboom is een van Nederlands’ bekendste schrijvers in het buitenland. Hij is vooral bekend om reisverhalen, notities en romans. In een nieuwe uitgave van de Bezige Bij komen dagboekaantekeningen, essays en lezingen over en geschreven tijdens zijn verblijven in Berlijn bijeen. Net voordat de Berlijnse Muur viel, net er na, en ook nog tien jaar later. Een reflectie op een stad, op het leven.

Het persoonlijke en het wereldse

Als Cees Nooteboom zich vestigt in Berlijn in maart 1989, is er een duidelijke scheiding tussen Oost en West Duitsland, tussen Oost- en West-Berlijn. Nooteboom legt verslag van zijn belevenissen, als hij als Westerling naar het Oosten gaat voor een rapportage of zomaar een wandeling, en hij schrijft over de vragen die de mensen die hij tegenkomt bezighouden, over zijn gedachtes als hij zich vestigt in een stad zonder te weten wat het eigenlijk is waar die stad uit bestaat. Berlijn, met alsmaar die Muur. Die enkel maanden later valt. Het bijelkaar komen van die twee werelden, het persoonlijke voor een jonge man in Berlijn en het wereldse politieke toneel dat ten strijde trekt voor zijn ogen.

Bijwonen van geschiedenis

Bijzonder is het, als je iets bijwoont wat de loop van de geschiedenis verandert, of misschien beter gezegd: wat de loop van de geschiedenis is. Maar is het al bijzonder als je er bij bent? Of alleen achteraf? Wat zeggen de mensen, hoe komt het dat ze allemaal op een bepaald moment zich ergens bevinden, en geweldloos een strip onheilsland onklaar maken? Het stuk land dat bekend stond als de Todesstreife, de Doodsstrip, aangezien soldaten je neerschoten zodra je je daar bevond. Wat zich op het ene moment als ontwijfelbare dichtheid liet zien, werd het volgende moment jubelend teneergehaald, en een paar dagen later waren de spandoeken en vlaggen al te zien in een museum voor hedendaagse kunst. Ironisch, om te bedenken dat een revolutie niet zozeer plaatsvindt op het precieze moment dat het zich voltrekt, maar ook direct in de hoofden van mensen die beseffen wat er precies gebeurt. Om zich later te beseffen dat ze zich dat eigenlijk helemaal niet beseffen.

Het beste ooggetuigenverslag van de Wende

Wat in Duitsland bekend staat als een van de beste ooggetuigenverslagen van de Wende is opgetekend in de Nederlandse taal. Door een buitenstaander, die deelde in de Westelijke vreugde en opwinding, die met verbazing keek naar de snelheid waarmee nieuws en politiek over elkaar heen buitelde. Die het Oosten van het nieuwe Duitsland bezoekt om daar de veranderingen gade te slaan, door te zien hoe de lagen geschiedenis zich op hebben gehoopt of zijn weggewassen door de tijd.

Een bijzonder boek, geschreven door een levendige pen, met een flinke portie bescheidenheid. Een aanrader voor iedereen.

Over het boek:

Berlijn 1989 – 2009
Cees Nooteboom
De Bezige Bij, 2010.

Afbeelding: reinoutdb via Compfight cc.

Recensie: Rivieren ten noorden van de toekomst

“De corruptie van het beste uit de mensheidsgeschiedenis leidt historisch gezien tot de slechts mogelijke conditie, de moderniteit.” Aldus de centrale stelling van Ivan Illich (1926-2002). Het beste, dat is het evangelie, welke volgens Illich zich helaas heeft laten perveteren.

Laatste gesprekken

Dit boek kwam tot stand door gesprekken van Illich met een van zijn leerlingen, ingewijden, vrienden. Deze laatste gesprekken over religie en samenleving bieden een inzicht in een denker die er tot op het laatst niet in was geslaagd een antwoord te vinden op de huidige stand van zaken in de wereld.

Of, zoals Illich zelf zegt: “Mijn werk is een poging om met grote droefheid het feit van de westerse cultuur te aanvaarden. (…) Met de poging om de Openbaring veilig te stellen, te garanderen, te reguleren, wordt het beste het slechtste…
Ik leef dan ook met een gevoel van diepgaande dubbelzinnigheid. Ik kan niet zonder de traditie, maar ik moet erkennen dat haar institutionalisering de wortel is van een kwaad dat dieper zit dan welk kwaad ook, dat ik kan bevatten met mijn hulpeloze ogen en verstand.”

Pessimisme?

Dat klinkt als een zeer pessimistische kijk op de wereld. En dat klopt wellicht ook. Door zijn ervaring binnen de kerkelijke hiërarchie en zijn keuze om zich daaraan te onttrekken en kapelaan te worden in een immigranten parochie in New York. Hij zette zich in voor de mensen uit zijn gemeente en voelde zich betrokken. Later vertrok hij naar Puerto Rico, waar hij geconfronteerd werd met de perverte manier van ontwikkeling die daar gebracht werd. Scholing droeg alleen maar bij aan de sociale ongelijkheid en hij schreef daarover in 1971 het boek “Ontscholing van de maatschappij”.

“Ontwikkeling, zo betoogde hij, opent een vergezicht op ‘een aards paradijs van eindeloze consumptie’, maar het leidt er uiteindelijk toe dat er een vraag ontstaat naar diensten die nooit kunnen worden geleverd.” Met als resultaat: gemoderniseerde armoede. Deze houding zorgt voor een breuk met de kerk als instituut, hoewel Illich altijd betrokken blijft bij de Kerk als belichaming van de christelijke gemeenschap.

Barmhartige Samaritaan

Hoe kunnen we dit begrijpen, de moderniteit zien als het negatieve resultaat van de pervetering, de institutionalisering van het christelijke gedachtegoed? Illich illustreert dit met de parabel van de Samaritaan. Waarom lopen de mensen langs de halfdood geslagen man die langs de kant van de weg ligt? Jezus’ toehoorders zouden vinden, volgens Illich, dat de priester en leviet volkomen terecht langs de man heen waren gelopen. Bovendien, had de Samaritaan nog veel minder reden om de gewonde man te helpen. “Die had immers alleen verplichtingen voor zijn eigen volk en niet voor een vreemdeling in een sloot langs de weg. Wat dus opmerkelijk is in dit verhaal, is de revolutionaire bewering dat de naaste om het even wie kan zijn…” De ethiek die bestond uit culturele grenzen die haar betekenisvol maakten, wordt dus door Jezus overschreden. “Hij brak met religieuze regels en stelde zelfs de voorrang van de familie ter discussie.”

“Wat de Samaritaan doet, is onbevreesd uitstappen uit wat zijn cultuur heeft gesacraliseerd, om een nieuwe relatie en zo mogelijk een nieuwe gemeenschap te stichten. Hij zoekt God niet binnen een sacrale kring, maar vindt hem liggend langs de weg.” Of, zoals Paulus het zegt: “Wij zijn van de wet ontslagen, gestorven aan dat waaraan wij vastgebonden zaten, zodat wij nu dienen in de nieuwe orde van de geest en niet in de oude orde van de letter.” (Rom. 7:6)

Bijzonder

Wat dit boek bijzonder maakt, is de doorleefdheid van de ideeën en gedachtes die worden gepresenteerd. Je merkt dat er heel wat lagen onder liggen, jarenlange bestudering van teksten én veel persoonlijke ervaring van het leven zelf, die deze ideeën hebben gevoed en gemaakt tot wat ze zijn. Elk onderwerp wat Illich aanraakt, van vriendschap tot gezondheid en geweten, is een bijzondere kijk vanuit én tegen de kerkelijke institutionalisering. Misschien een boek om te vergeten, misschien een boek dat over honderd jaar pas door iedereen gelezen zal worden.

Over het boek:

De rivieren ten noorden van de toekomst
Ivan Illich
Klement/Pelckmans, 2014.

Afbeelding: littlehammer_05 via Compfight cc.

Recensie: Aanwijzingen voor het goede leven

Het goede leven is waar het uiteindelijk allemaal om gaat. Die inzet is hoog voor het onderwerp van een boek, maar tegelijkertijd is het volgens Erik Pool ook de diepste vraag die de mens zichzelf kan stellen. De vraag naar de zin van het bestaan. Het boek “Aanwijzingen voor het goede leven” gaat aan de hand van vijf basisvragen in op deze allesomvattende vraag. Een recensie.

Reflectie of antwoorden?

Een boek over levenskunst, met aanwijzingen voor het goede leven. Het maakt wat sceptisch: zijn aanwijzingen niet van die vingertjes die precies vertellen wat je zou moeten doen om het doel, het goede leven, te vinden? Is dit een boek met antwoorden, een zelfhulpboek voor als ik even uit het oog ben verloren waar het leven ookal weer om draait?

Nee, gelukkig niet. Al snel blijkt dat zelfs een scherpe definitie over wat ‘levenskunst’ precies inhoudt uitblijft. Het gesprek erover is waardevoller. Geen antwoorden dus, wel een rijk overzicht van wat voor dingen er allemaal gezegd zijn over de thematiek in literatuur en filosofie. En ondertussen blijven dezelfde vragen herhaald worden: wat is het goede leven, en hoe handel ik daarnaar? De filosofie is daarbij een kunst om het goede leven op het spoor te komen. “Levenskunst is… een anders leren nadenken over het leven dat je leidt.”

Zinvolle tweedeling

De manier om elke vraag vanuit twee invalshoeken te benaderen – eentje die er van uitgaat dat de mens een solitair, zelfstandig wezen is, en eentje die de verbondenheid met anderen benadrukt – maakt de reflectie op elke vraag die wordt gesteld heel rijk. Zo kan worden aanvaard dat vrijheid belangrijk is wanneer het gaat om het vormgeven van je wezen, maar geen richtinggevend principe is op zichzelf. Het feit dat we altijd al samen leven, maakt dat de vrijheid niet zozeer wordt ingeperkt, maar eerder alles in perspectief zet. Het maakt dat de complexiteit van het leven als geheel de drijfveer van het onderzoek blijft.

Passend bij deze samenleving

Levenskunst is een houding die erg past bij de huidige samenleving en een leemte opvult die een puur rationele en technologische levensvisie achterlaat. Maar, zoals Pool ook benoemt, is het niet duidelijk waarom de waarde van de individuele persoon zoveel belangrijker is dan andere zaken, ookal past dit goed bij onze ‘geïndividualiseerde maatschappij’. Levenskunst-filosofie is dus niet zozeer iets nieuws, maar noodzakelijk ‘voor een nieuwe levensoriëntatie in de consumptiemaatschappij’ (Eric Fromm). Omdat we echt contact nodig hebben tussen mensen (Hannah Arendt).

Uiteindelijk past levenskunst dus bij onze tijd en wordt er in het boek voornamelijk vanuit het nut van de levenskunst geredeneerd. Misschien ook terecht, maar het zou ook zeker interessant zijn als wat kritischere geluiden uit bijvoorbeeld de hoek van Paul van Tongeren aandacht zouden krijgen.

Aanrader

Dit boek is zeker een aanrader. Niet alleen voor mensen die de weg kwijt zijn, of rondlopen met levensvragen. Ook voor iedereen überhaupt interesse heeft in levens- en zinvragen, of zich met filosofie in het algemeen willen bezighouden is dit boek zeker een aanrader. Het mooie is onder andere dat het in een vlotte taal geschreven is. Filosofische basistermen zoals eudaimonia worden op een zeer toegankelijke manier ingeleid en beschreven, zonder zwaar te worden. Daarnaast is het ook zeer interessant voor degene die zich al langere tijd met de levenskunst bezighoudt, juist vanwege de rijkheid aan invalshoeken en dwarsverbanden die worden gelegd.

Achteraf was het ook fijn geweest als er een gouden tip verborgen was in een van de hoofdstukken, zo’n speciale knop die je alleen maar in hoeft te drukken om tot het goede leven te komen. De zender op de televisie waar je op af kunt stemmen om alle antwoorden te krijgen. Maar helaas, zo simpel is het niet. Of, misschien toch wel. Want is dat niet de essentie van reflectie, van belangrijke vragen stellen… het afstemmen op je eigen levenskunst?

Praktische informatie

Aanwijzingen voor het goede leven – Over levenskunst en de zoektocht naar zin
Erik Pool
Uitgeverij Boom
212 bladzijdes.

Eerder gepubliceerd op Zinweb.nl