Recensie: Rivieren ten noorden van de toekomst

“De corruptie van het beste uit de mensheidsgeschiedenis leidt historisch gezien tot de slechts mogelijke conditie, de moderniteit.” Aldus de centrale stelling van Ivan Illich (1926-2002). Het beste, dat is het evangelie, welke volgens Illich zich helaas heeft laten perveteren.

Laatste gesprekken

Dit boek kwam tot stand door gesprekken van Illich met een van zijn leerlingen, ingewijden, vrienden. Deze laatste gesprekken over religie en samenleving bieden een inzicht in een denker die er tot op het laatst niet in was geslaagd een antwoord te vinden op de huidige stand van zaken in de wereld.

Of, zoals Illich zelf zegt: “Mijn werk is een poging om met grote droefheid het feit van de westerse cultuur te aanvaarden. (…) Met de poging om de Openbaring veilig te stellen, te garanderen, te reguleren, wordt het beste het slechtste…
Ik leef dan ook met een gevoel van diepgaande dubbelzinnigheid. Ik kan niet zonder de traditie, maar ik moet erkennen dat haar institutionalisering de wortel is van een kwaad dat dieper zit dan welk kwaad ook, dat ik kan bevatten met mijn hulpeloze ogen en verstand.”

Pessimisme?

Dat klinkt als een zeer pessimistische kijk op de wereld. En dat klopt wellicht ook. Door zijn ervaring binnen de kerkelijke hiërarchie en zijn keuze om zich daaraan te onttrekken en kapelaan te worden in een immigranten parochie in New York. Hij zette zich in voor de mensen uit zijn gemeente en voelde zich betrokken. Later vertrok hij naar Puerto Rico, waar hij geconfronteerd werd met de perverte manier van ontwikkeling die daar gebracht werd. Scholing droeg alleen maar bij aan de sociale ongelijkheid en hij schreef daarover in 1971 het boek “Ontscholing van de maatschappij”.

“Ontwikkeling, zo betoogde hij, opent een vergezicht op ‘een aards paradijs van eindeloze consumptie’, maar het leidt er uiteindelijk toe dat er een vraag ontstaat naar diensten die nooit kunnen worden geleverd.” Met als resultaat: gemoderniseerde armoede. Deze houding zorgt voor een breuk met de kerk als instituut, hoewel Illich altijd betrokken blijft bij de Kerk als belichaming van de christelijke gemeenschap.

Barmhartige Samaritaan

Hoe kunnen we dit begrijpen, de moderniteit zien als het negatieve resultaat van de pervetering, de institutionalisering van het christelijke gedachtegoed? Illich illustreert dit met de parabel van de Samaritaan. Waarom lopen de mensen langs de halfdood geslagen man die langs de kant van de weg ligt? Jezus’ toehoorders zouden vinden, volgens Illich, dat de priester en leviet volkomen terecht langs de man heen waren gelopen. Bovendien, had de Samaritaan nog veel minder reden om de gewonde man te helpen. “Die had immers alleen verplichtingen voor zijn eigen volk en niet voor een vreemdeling in een sloot langs de weg. Wat dus opmerkelijk is in dit verhaal, is de revolutionaire bewering dat de naaste om het even wie kan zijn…” De ethiek die bestond uit culturele grenzen die haar betekenisvol maakten, wordt dus door Jezus overschreden. “Hij brak met religieuze regels en stelde zelfs de voorrang van de familie ter discussie.”

“Wat de Samaritaan doet, is onbevreesd uitstappen uit wat zijn cultuur heeft gesacraliseerd, om een nieuwe relatie en zo mogelijk een nieuwe gemeenschap te stichten. Hij zoekt God niet binnen een sacrale kring, maar vindt hem liggend langs de weg.” Of, zoals Paulus het zegt: “Wij zijn van de wet ontslagen, gestorven aan dat waaraan wij vastgebonden zaten, zodat wij nu dienen in de nieuwe orde van de geest en niet in de oude orde van de letter.” (Rom. 7:6)

Bijzonder

Wat dit boek bijzonder maakt, is de doorleefdheid van de ideeën en gedachtes die worden gepresenteerd. Je merkt dat er heel wat lagen onder liggen, jarenlange bestudering van teksten én veel persoonlijke ervaring van het leven zelf, die deze ideeën hebben gevoed en gemaakt tot wat ze zijn. Elk onderwerp wat Illich aanraakt, van vriendschap tot gezondheid en geweten, is een bijzondere kijk vanuit én tegen de kerkelijke institutionalisering. Misschien een boek om te vergeten, misschien een boek dat over honderd jaar pas door iedereen gelezen zal worden.

Over het boek:

De rivieren ten noorden van de toekomst
Ivan Illich
Klement/Pelckmans, 2014.

Afbeelding: littlehammer_05 via Compfight cc.

Advertenties

Recensie: Gevallen vogel – Kant, Wittgenstein, Nietzsche, Foucault, Agamben, Lyotard achter tralies

Een autobiografisch boek van een hoogleraar ethiek die eerst terecht en later onterecht in de gevangenis belandde. Het aangrijpende verhaal van Theo van Willigenburg, doordrenkt met filosofie en overpeinzingen.

Een autobiografisch boek van een hoogleraar ethiek die eerst terecht en later onterecht in de gevangenis belandde. Het aangrijpende verhaal van Theo van Willigenburg, doordrenkt met filosofie en overpeinzingen.

Autobiografisch
Er zijn natuurlijk tal van autobiografische werken over mensen die in de gevangenis belanden. Maar dit boek is toch wel echt bijzonder, om meerdere redenen. Ten eerste geeft het een unieke kijk op het Nederlandse gevangeniswezen vanuit een persoonlijk perspectief van iemand wiens beroep het is (was) om ethische vraagstukken te behandelen. Om dan te lezen hoe de dagelijkse gang van zaken achter de tralies van invloed is op de manier waarop een homoseksuele intellectueel zijn eigen identiteit in het gedrang voelt komen, is zeer aangrijpend.

Daarnaast is het zeer interessant om de reflecties op iemands eigen houding te lezen. Het boek is niet echt autobiografisch eigenlijk, het is meer een autografie – soms vraag je je als lezer af of je deze dingen wel zou moeten lezen, zeker een aantal delen zijn zeker ook geschreven puur voor de schrijver zelf, om helderheid en inzicht te verschaffen in zijn eigen doen en laten.

Filosofie
Wat heeft dit dan te maken met filosofie? Dat is heel verschillend. In het eerste deel, ‘Kant in kamp Zeist’ neemt het een hele louterende rol in. Filosofie is niet iets abstracts, maar een houvast voor deze gedetineerde die de lange uren in de cel gebruikt om Immanuel Kant te (her)lezen, aantekeningen makend met een geleende potlood. Het geeft structuur, het geeft houvast.

Later neemt het meer richtinggevende rol in. Zo onderstreept het hoe dagelijkse orde en een dagindeling voor doelgerichtheid en kracht kan zorgen. “Zoals Nietzsche zei: geen levenskunst zonder harde, dagelijkse oefening!” Onderwerpen die een grote rol innemen in de persoonlijke reflecties en ervaringen achter de tralies vormen het uitgangspunt om in te gaan op wat filosofen over dat soort onderwerpen te zeggen hebben. Nietzsche’s ideeën over waarden en morele orde. En natuurlijk Foucault’s bekende uitweidingen over de samenleving die volgens hem bestaat uit een moderne beheersvorm en machtsparadigma.

Interessante combinatie
En zo wordt het boek een interessante combinatie van filosofie en autobiografie. Het is niet alleen interessant om te lezen hoe een gevangeniservaring een persoon beïnvloed in zijn identiteit en manier van leven. Het is ook interessant hoe onderwerpen waar filosofen over spreken ook in een leven achter tralies van meerwaarde zijn. Hoe Agamben spreekt over het naakte lichaam om na te gaan waarom gedetinieerden zich zo vaak uit moeten kleden voor de ogen van hun bewakers. “Macht is bij Agamben bij uitstek de macht om mensen uit te kleden… (…) de logica van de soevereiniteit.”

“Het is een wereld van wantrouwige vriendschappen, verschuivende coalities, heimelijk machtsvertoon en leugenachtige verhalen. En ik doe mee. Ik speel mijn rol van veroordeelde ‘fraudeur’. Ik leef van de leugen.
Totdat de celdeur dichtgaat en ik me even kan laven aan filosofie, theologie en Bach.”

Interview
Onlangs interviewde Trouw de auteur van Gevallen vogel, Theo van Willigenburg. In de inleiding leest u het volgende: Ethicus Theo van Willigenburg had seks met een minderjarige, belandde in de cel, en leerde de mens van een heel nieuwe kant kennen.

Het gehele interview kunt u nalezen (na registratie bij Blendle) via deze link.

Gevallen vogel achter tralies
Theo van Willigenburg
Uitgeverij Damon
2014

Afbeelding: Peter Fuchs via Compfight cc.