Spinoza en de vrijheid van denken ipv meningsuiting

De vrijheid van meningsuiting leidt voornamelijk tot een idee van vrijheid waarin mensen het gevoel hebben het recht te hebben om te zeggen wat ze ook maar willen, zelfs als dat pijn doet, zelfs als het discriminatie en ongelijkheid bevestigt en onwetendheid bevordert.

Advertenties

Al kijkend naar het nieuws kom ik meer en meer tot de conclusie dat het wellicht tijd is geworden om een einde te brouwen aan een van die koppige concepten, namelijk het ideaal van de vrijheid van meningsuiting. In een wereld waar meningen nogal eens tot problemen leiden, is het wellicht tijd om geheel op te houden met het cultiveren van meningen. Vooral wanneer het hebben van een mening wordt gezien als een ‘daad’, als ‘iets doen’, als ‘iets bijdragen’ aan de samenleving. Terwijl de vrijheid van meningsuiting toch ook voornamelijk leidt tot een idee van vrijheid waarin mensen het gevoel hebben het recht te hebben om te zeggen wat ze ook maar willen, zelfs als dat pijn doet, zelfs als het discriminatie en ongelijkheid bevestigt en onwetendheid bevordert.

Wanneer we beseffen dat we in ons denken voornamelijk worden gelimiteerd door de wereld waarin we ons bevinden, dan moeten we ook concluderen dat onze meningen niets anders kunnen zijn dat een bevestiging van dat wat we al zijn, en van dat wat we al weten.

 7201886880_23f21ac36e_b

Vrijheid van meningsuiting leidt in zichzelf niet tot minder rechtvaardigheid

Er zijn maar weinig aanwijzingen dat de vrijheid van meningsuiting zelf leidt tot het verminderen van onrechtvaardigheid. Gehele vrijheid voor iedereen om te schreeuwen wat ze maar willen is juist een reden waarom onrechtvaardigheid blijft bestaan. Zo lang als een persoon het luidste schreeuwt, het meeste geld heeft, en de meeste aanhangers heeft die met hem of haar mee schreeuwen, zullen onrechtvaardigheden niet aan de kaak worden gesteld. Baruch Spinoza zou het hier mee eens zijn, aangezien Spinoza ons leert dat macht leidt tot recht. En niet vice versa, zoals onze democratische overheid ons probeert aan te praten. De overheid zelf overigens doet alles om maar aan macht te blijven, zodat ze wetten en rechten kunnen scheppen waardoor ze langer aan de macht blijven.

Dus wat ik zeg is een ondemocratisch beginsel. Maar aangezien democratie tegenwoordig voornamelijk meer en meer afzakt tot een machthebberij van de ongeïnformeerden, de ongeschoolden, de ongeïnteresseerden en de de schreeuwende menigtes, is er maar weinig dat er voor zorgt dat minderheden worden gehoord en worden geholpen. Het is niet degenen die aan de macht zijn wiens geluk ze moeten koesteren, we moeten kijken naar de achtergestelden en de kansen die voor hen gecreëerd worden om te kunnen zien hoezeer een systeem juist is. Mechanismes zoals de vrijheid van meningsuiting enkel accepteren omdat ze nu eenmaal democratisch zijn, is niet een juist argument.

Vrijheid te denken

Wanneer we Spinoza’s werk bestuderen, kunnen we zien dat hij voor de vrijheid van meningsuiting is, zelfs als dat tot vreselijk situaties leidt waarin er voornamelijk meningen zijn die pijnlijk zijn en het geheel van de samenleving niet verder helpen. Maar we moeten dit accepteren, aangezien het alternatief erger is: zoals wanneer mensen worden vervolgd voor hun woorden, zoals in nog veel landen het geval is – zoals in Turkije en Iran, Rusland en nog vele andere landen waar we in Nederland niets van horen, aangezien het daar de gewoonste zaak van de wereld is en het niet nieuwswaardig is.

Maar Spinoza denkt niet dat vrijheid van meningsuiting de hoogste vorm van vrijheid is. Vrijheid is “de vrijheid te denken en te zeggen wat we denken”. Dit ‘en’ moet niet te licht worden opgenomen, het is bovendien niet enkel een samenvoegsel, maar wijst op een voorwaardelijke betrekking. In andere woorden: deze twee zaken hangen samen. Het hoogste ideaal, zo stelt hij in het laatste deel van zijn Ethica, is onze vrijheid van denken, en met denken bedoelt hij specifiek kritisch denken. Zo kritisch zelfs, dat we er klaar voor moeten zijn om afstand te nemen van de mensen om ons heen, van diegene die onze leraren zijn, van diegenen waar we van houden. We hebben een goede portie nihilisme nodig zodat we zo veel mogelijk waarvan we denken dat het de waarheid is achter ons kunnen laten, zodat we werkelijk kunnen denken. Kritisch denken. De link met Descartes methode is hier duidelijk zichtbaar, waarbij alles betwijfeld moet worden om uiteindelijk te vinden wat de basis vormt die niet meer betwijfeld kan worden.

In het werk van Kierkegaard vinden we iets van dezelfde aard. Want, zo zouden we ons af moeten vragen zo stelt Arnon Grunberg in een voetnoot in de Volkskrant, wanneer heeft de vrijheid van meningsuiting de plek ingenomen van de vrijheid van denken? In de woorden van Kierkegaard (hoewel ik de bron niet hebben kunnen traceren), in de pen van Grunberg: “People demand freedom of speech as a compensation for the freedom of thought which they seldom use.” In vertaling: Mensen eisen de vrijheid van meningsuiting als een compensatie voor de vrijheid van denken waar ze slechts zelden gebruik van maken.

De vrijheid om te denken is niet voorbehouden aan de massa, volgens Spinoza. En wellicht is dit voor te stellen wanneer we om ons heen kijken en zien hoezeer de meeste mensen afhankelijk zijn van anderen en van de situatie waarin ze zich bevinden. Dat radicaal bevragen en daar aan te twijfelen vraagt niet alleen moed, maar ook een bepaalde mogelijkheid. Dat niet iedereen kritisch denkt is dus geen waarde oordeel. Maar alhoewel het niet voor iedereen is weggelegd, is het wel het hoogste dat de mens kan bereiken: vrij te denken, kritisch te denken. En deze vrijheid van denken brengt ook een hele hoop verantwoordelijkheid met zich mee. En dat is het lot van de filosoof.

Dus wanneer het nieuws weer eens overloopt van al die meningen en die vrijheid wordt misbruikt in de politiek, in de media, op scholen, dan kan ik wederom terugdenken aan Spinoza. En beseffen dat vrijheid tot spreken zoveel eenvoudiger te behalen is dan vrijheid van gedachte. En hoe we verlangen naar een combinatie van beide, ondanks het hoge ideaal dat dit met zich meebrengt.

Verder lezen?

  • Ethica, Spinoza – Hoofdwerk van de Nederlands-Portugeese Baruch Spinoza. In Nederlandse vertaling van het Latijnse origineel uit de 17e eeuw.
  • Spinoza – Vijf wegen naar de vrijheid, Maarten van Buuren, Ambo Anthos, 2016. Een goede inleiding in het denken van Spinoza voor filosofen en niet-filosofen.

Photo Credit: Roel Wijnants via Compfight cc.

Verscheen in het Engels op nobyeni.com.

Auteur: Nobyeni

Freelance Philosopher (PhD). Writer. Thinker. Interested in radical change and human being. Playwright. Dutch World citizen. Lover of books, language, art and coffee.

One thought on “Spinoza en de vrijheid van denken ipv meningsuiting”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s